20 SENTYABR – ZƏFƏRDƏN BÖYÜK QAYIDIŞA UZANAN YOL

Bəzi tarixlər var ki, onları yalnız təqvimdə qeyd olunan adi gün kimi qəbul etmək mümkün deyil. Belə tarixlər xalqın yaddaşında müəyyən bir mərhələnin başlanğıcı, böyük dəyişikliklərin rəmzi və gələcəyə açılan yol kimi yaşayır.

20 sentyabr da Azərbaycan üçün belə tarixlərdəndir.

2024-cü il sentyabrın 18-də Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 20 sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyənləşdirilib. 2026-cı ildə bu əlamətdar tarix artıq üçüncü dəfə qeyd olunur.

Bu günün mahiyyəti yalnız müəyyən hadisələrin xatırlanması ilə məhdudlaşmır. 20 sentyabr həm də Qarabağda yeni mərhələnin – quruculuğun, bərpanın, məskunlaşmanın və Böyük Qayıdışın simvolik tarixlərindən biridir.

Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin son illərdə keçdiyi yol həmin dəyişikliklərin müxtəlif istiqamətlərini özündə əks etdirir. Bir vaxtlar müharibə və işğalın ağır nəticələri ilə yadda qalan bu ərazilərdə indi yaşayış məhəllələri salınır, məktəblər və uşaq bağçaları açılır, universitet fəaliyyət göstərir, yollar və enerji infrastrukturu qurulur, sənaye və xidmət müəssisələri yaradılır.

Ən əsası isə insanlar doğma yurdlarına qayıdırlar.

Qarabağ münaqişəsinin davam etdiyi uzun illər ərzində Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə ilə bağlı yaddaşda həm tarixi, həm də ağrılı səhifələr formalaşmışdı. İşğal nəticəsində yaşayış məntəqələrinin infrastrukturu dağıdılmış, insanların doğma torpaqları ilə əlaqəsi kəsilmişdi.

2020-ci ildə Vətən müharibəsindən sonra Qarabağda yeni mərhələ başladı. 2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın rəsmi məlumatına əsasən, ölkənin ərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyi tam bərpa edildi. Bundan sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərdə təhlükəsizliyin təmin olunması ilə yanaşı, genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi oldu.

2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyevin Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltması həmin mərhələnin yadda qalan hadisələrindən birinə çevrildi.

Bu səfərlərdə Dövlət Bayrağının ucaldılması ilə yanaşı, müxtəlif yaşayış məntəqələrinə və infrastruktur obyektlərinə baxış keçirilməsi də diqqət çəkirdi. Beləliklə, siyasi və hərbi hadisələrdən sonra Qarabağda həyatın yenidən qurulmasına yönəlmiş praktiki mərhələ daha aydın görünməyə başladı.

Xankəndidə 2023-cü il noyabrın 8-də Zəfər paradının keçirilməsi də bu yeni mərhələnin mühüm hadisələrindən oldu.

Lakin tarixdə müəyyən mərhələni başa çatdırmaqla yanaşı, onun nəticələrini gündəlik həyatda təmin etmək də vacibdir. Qarabağda qarşıda duran məsələ artıq yalnız azad edilmiş ərazilərin bərpası deyil, burada dayanıqlı yaşayış mühitinin yaradılmasıdır.

Bu baxımdan son illərin hadisələrinə baxarkən təkcə tikilən binaları deyil, həmin binalarda qurulan həyatı görmək lazımdır.

Xankəndidə son illərdə baş verən dəyişikliklər şəhərin yeni mərhələsinin miqyasını daha aydın göstərir.

2023-cü il dekabrın 21-də Xankəndidə “Qarabağ” və MOİK futbol komandaları arasında keçirilən oyun şəhərin ictimai həyatında diqqətçəkən hadisələrdən biri oldu. 2024-cü il fevralın 7-də Prezident İlham Əliyevin Xankəndidə səsvermədə iştirak etməsi isə şəhərin yeni ictimai-siyasi həyatının mühüm epizodlarından biri kimi yadda qaldı.

Xankəndinin inkişafında təhsil xüsusi yer tutur.

Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il noyabrın 28-də imzaladığı sərəncamla Qarabağ Universiteti yaradıldı. Universitetin yaradılmasının əsas məqsədlərindən biri regionun sosial-iqtisadi ehtiyaclarına uyğun yüksəkixtisaslı kadrların hazırlanması və Qarabağda ali təhsil ənənələrinin inkişaf etdirilməsidir.

2024-cü il sentyabrın 20-də isə Qarabağ Universitetinin təmirdən sonra açılışı keçirildi. Eyni gün tələbə yataqxanası da istifadəyə verildi. Beləliklə, Xankəndidə yeni həyatın yalnız yaşayış binaları və yollarla deyil, təhsil və elm mühiti ilə də formalaşdırılması istiqamətində mühüm addım atıldı.

2024-cü il ərzində şəhərdə müxtəlif sosial və mədəni obyektlər üzrə işlər davam etdirildi. Məktəb və uşaq bağçasının istifadəyə verilməsi, Xankəndi Dövlət Dram Teatrında, Konqres Mərkəzində və digər obyektlərdə aparılan işlər şəhərin sosial-mədəni mühitinin yenidən formalaşdırılmasına xidmət etdi.

2025-ci ildə isə Xankəndidə quruculuq prosesi daha geniş istiqamətləri əhatə etdi. Zəfər Parkının təməli qoyuldu, Biznes Mərkəzi və Konqres Mərkəzi istifadəyə verildi, şəhərin nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində layihələr həyata keçirildi.

Xankəndinin beynəlxalq və regional tədbirlərə ev sahibliyi etməsi də şəhərin yeni həyatının mühüm göstəricilərindən biri oldu. 2025-ci ildə burada keçirilən müxtəlif görüş və tədbirlər şəhərin ictimai həyatının tədricən genişləndiyini göstərdi.

2025-ci ilin sonlarında Kərkicahan qəsəbəsində məktəbin açılması, sakinlərlə görüş, Qarabağ Universitetində yeni tədris infrastrukturu ilə bağlı tədbirlər, “Xankəndi-1” yarımstansiyasının və Zəfər Parkının istifadəyə verilməsi şəhərin inkişafının növbəti mərhələsini göstərdi.

2026-cı ildə də bu proses davam edib. Mayın 28-də əsaslı şəkildə yenidən qurulmuş Mədəniyyət Mərkəzinin və “GP Safety” iş əlcəkləri istehsalı müəssisəsinin açılışı keçirilib. Xankəndidə yeni yaşayış və iqtisadi mühitin formalaşdırılması istiqamətində işlər davam etdirilir.

Beləliklə, Xankəndinin yeni siması yalnız ayrı-ayrı obyektlərin tikintisi ilə müəyyənləşmir. Burada təhsil, mədəniyyət, biznes, nəqliyyat, enerji və sosial infrastrukturun bir-birini tamamladığı şəhər mühiti yaradılır.

Bu mənada Xankəndinin yeni tarixində Qarabağ Universitetinin xüsusi yeri var. Universitetə daxil olan tələbə artıq şəhərin gələcəyinin yalnız müşahidəçisi deyil, həmin gələcəyin iştirakçısıdır.

20 sentyabrın məzmununu yalnız Xankəndinin timsalında dəyərləndirmək mümkün deyil. Xocalı, Xocavənd və Ağdərə də son illərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesinin mühüm ünvanlarına çevrilib.

Xocalıda bu prosesin həm sosial, həm də mənəvi tərəfi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

2023-cü il oktyabrın 15-də Xocalı şəhərində Dövlət Bayrağının ucaldılmasından sonra şəhərdə və ətraf yaşayış məntəqələrində bərpa işləri sürətləndirilib.

2024-cü il fevralın 26-da Xocalı Soyqırımı Memorialının təməli qoyuldu. Bu, şəhərin tarixi yaddaşının qorunması baxımından mühüm addımlardan biri oldu.

Həmin ilin mayında isə Xocalıya insanların qayıdışı başladı. Mayın 28-də ilk sakinlərin şəhərə köçürülməsi ilə Xocalıda uzun fasilədən sonra yenidən yaşayış başladı. Şəhərdə çoxmənzilli binalar əsaslı şəkildə təmir olunaraq sakinlərin istifadəsinə verildi.

Xocalıda sonrakı mərhələdə yalnız şəhərin deyil, kənd və qəsəbələrin də bərpasına diqqət yetirildi. Şuşakənd, Dağdağan, Naxçıvanlı, Pircamal, Xanabad, Ballıca, Təzəbinə, Xanyurdu, Seyidbəyli, Daşbulaq, Badara və digər yaşayış məntəqələrində həyata keçirilən layihələr Böyük Qayıdışın coğrafiyasını genişləndirir.

2026-cı il fevralın 25-də Prezident İlham Əliyevin Xanabad kəndində görülmüş işlərlə tanış olması da bu prosesin davam etdiyini göstərir. Kənddə yaşayış evləri və infrastruktur yenidən qurulur.

Xocalı Soyqırımı Memorialının 2026-cı il fevralın 26-da açılması isə şəhərin yeni qurulan həyatında tarixi yaddaşın qorunmasının daha bir ifadəsi oldu.

Xocavənddə aparılan işlər isə daha geniş ərazini əhatə edir.

2021-ci ildən başlayaraq Prezident İlham Əliyevin Xocavənd rayonuna səfərləri zamanı Hadrut, Tuğ, Böyük Tağlar, Edilli, Düdükçü və digər yaşayış məntəqələrində müxtəlif layihələrin əsası qoyulub, yolların, enerji və sosial infrastrukturun bərpası istiqamətində işlər görülüb.

Hadrutda yaşayış məhəlləsinin və inzibati mərkəzin yaradılması, məktəb layihəsi, yolların və enerji obyektlərinin istifadəyə verilməsi, Tuğda tarixi və mədəni irsin qorunmasına yönəlmiş işlər bu prosesin ayrı-ayrı mərhələləridir.

2023-cü il oktyabrın 15-də Xocavənd şəhərində Dövlət Bayrağının ucaldılması isə şəhərin yeni tarixinin simvolik hadisələrindən biri oldu.

2025-ci ildən Xocavənd rayonuna keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlayıb. 2026-cı ilin fevralında Xocavənd şəhərində aparılan işlərlə tanışlıq zamanı yaşayış evlərinin bərpası və sakinlərin qayıdışı ilə bağlı konkret məlumatlar təqdim olunub.

Mart ayında Xanoba kəndində fərdi evlərin və infrastrukturun bərpası ilə bağlı işlərə baxılıb, sakinlərin qayıdışı həyata keçirilib.

İyul ayında isə Quzeyxırman və Güneyxırman kəndlərində fərdi evlərin və infrastrukturun bərpası ilə bağlı işlər diqqətə çatdırılıb, qayıdan sakinlərlə görüş keçirilib.

Ağdərə də bu böyük quruculuq xəritəsinin mühüm hissəsidir.

Ağdərə rayonu 1992-ci ildə inzibati ərazi vahidi kimi ləğv edilmiş, ərazisi Kəlbəcər, Tərtər və Ağdam rayonları arasında bölüşdürülmüşdü. 2023-cü ildə Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması ilə onun əvvəlki inzibati təşkilinə qayıdış təmin edildi və Ağdərə şəhəri rayonun inzibati mərkəzi müəyyənləşdirildi.

2023-cü il oktyabrın 15-də Ağdərə şəhərində Dövlət Bayrağının ucaldılması da yeni mərhələnin mühüm hadisələrindən biri oldu.

2025-ci ildə Suqovuşanda yaşayış kompleksinin istifadəyə verilməsi, sakinlərə mənzillərin təqdim olunması və məscidin açılması ilə yanaşı, müxtəlif kəndlərdə evlərin və infrastrukturun bərpası həyata keçirildi.

2026-cı ildə Çapar, Heyvalı, Çıldıran, Aşağı Oratağ və digər yaşayış məntəqələrində aparılan işlər, Qozlukörpü Su Elektrik Stansiyasının istifadəyə verilməsi və Ağdərə şəhərinin Baş Planı ilə bağlı görülən tədbirlər rayonun gələcək inkişafının planlı şəkildə qurulduğunu göstərir.

Bərpa və quruculuq prosesinin miqyasını yolların uzunluğu, tikilən binaların sayı, istifadəyə verilən məktəblər, xəstəxanalar və müəssisələrlə ölçmək mümkündür.

Amma bütün bu göstəricilərin arxasında daha mühüm bir məsələ dayanır: insan.

Çünki şəhəri yalnız binalar yaratmır. Şəhər insanlarla yaşayır.

Küçədə uşaqların səsi, məktəbdə dərs, universitetdə tələbə həyatı, müəssisədə iş prosesi, evdə ailə həyatı başlayanda yaşayış məntəqəsi yenidən şəhərə və kəndə çevrilir.

Böyük Qayıdışın mahiyyəti də məhz buradadır.

Xocalıya ilk sakinlərin qayıtması, Kərkicahanın yenidən məskunlaşdırılması, Xocavənd və Ağdərənin müxtəlif kənd və qəsəbələrində insanların öz evlərinə dönməsi quruculuğun insan amili ilə tamamlandığını göstərir.

17 avqust 2026-cı il tarixinə olan göstəricilərə əsasən, Xankəndi və Kərkicahanda 119 ailəni əhatə edən 506 nəfər, Xocalıda 1 167 ailəni əhatə edən 4 841 nəfər, Xocavənddə 988 ailəni əhatə edən 4 070 nəfər, Ağdərədə isə 917 ailəni əhatə edən 3 587 nəfər üçün qayıdış prosesi həyata keçirilib.

Bu rəqəmlərə sadəcə statistika kimi baxmaq düzgün olmaz.

Hər bir rəqəmin arxasında bir ailənin taleyi, illərlə qorunub saxlanılan doğma ev arzusu, uşaqların yeni məktəbi, yaşlı insanların doğma küçəsinə qayıtmaq sevinci dayanır.

Buna görə də Böyük Qayıdış yalnız köçürülmə prosesi deyil. Bu, insanların öz doğma yaşayış mühitinə yenidən bağlanması, sosial və iqtisadi həyatın bərpası, gələcəyin həmin ərazilərdə qurulması prosesidir.

Bu gün Xankəndidə universitet fəaliyyət göstərir. Xocalıda yaşayış binaları və sosial obyektlər istifadəyə verilir. Xocavəndin şəhər və kəndlərində evlər və infrastruktur yenidən qurulur. Ağdərədə yaşayış kompleksləri, enerji və digər infrastruktur layihələri həyata keçirilir.

Bütün bunlar eyni böyük prosesin müxtəlif görüntüləridir.

20 sentyabrın təqvimdə xüsusi gün kimi müəyyənləşdirilməsi də məhz bu yeni mərhələnin yaddaşda yaşadılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. 2024-cü ildə təsis edilən bu gün 2026-cı ildə üçüncü dəfə qeyd olunur.

Bu tarix bir tərəfdən 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələri xatırladır, digər tərəfdən isə həmin mərhələdən sonra görülən işlərə nəzər salmaq üçün imkan yaradır.

Tarix yalnız keçmişdə baş verən hadisələrin məcmusu deyil. Tarix həm də həmin hadisələrdən sonra qurulan həyatdır.

Xankəndidə auditoriyaya daxil olan tələbə, Xocalıda yeni evinin qapısını açan ailə, Xocavəndin kəndində bərpa olunmuş evinə qayıdan sakin, Ağdərədə yenidən fəaliyyət göstərən müəssisə – bütün bunlar Qarabağda yeni həyatın ayrı-ayrı mənzərələridir.

20 sentyabrın əsas məzmunu da burada görünür.

Bu gün yalnız Zəfəri xatırlamaq üçün deyil, Zəfərdən sonra görülən işləri, qurulan şəhərləri, yenidən salınan kəndləri və doğma torpaqlarına qayıdan insanları düşünmək üçün də əlamətdar tarixdir.

Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin yeni tarixində artıq başqa bir səhifə açılıb.

Bu səhifədə üç əsas anlayış bir-birini tamamlayır: Zəfər. Quruculuq. Qayıdış.

20 sentyabr isə bu yolun yaddaşda yaşadılan tarixlərindən biridir.